Menkul Kıymetler Nedir?

Menkul kıymetler, sermaye piyasası araçlarının en bilinen ve en yaygın kullanılan genel adıdır. Bu kavram, yatırım amacıyla alınıp satılabilen, belirli bir parasal değeri temsil eden ve sahibine, ihraç eden kuruma karşı ortaklık veya alacaklılık hakkı sağlayan kıymetli evrakları ifade eder.

Menkul Kıymetler Ne Demektir?

Menkul kıymetler, Sermaye Piyasası Kanunu (SPK) kapsamında detaylıca tanımlanmıştır. Menkul kıymet, bir şirketin sermayesine ortak olmayı (hisse senedi gibi) veya bir devlete ya da özel bir şirkete belirli bir vade için borç vermeyi (tahvil/bono gibi) ifade edebilir. Bu finansal araçların temel özelliği, seri halinde, standart bir yapıda ve eşit ibarelerle çıkarılmaları, borsalar gibi organize piyasalarda kolayca nakde çevrilebilme (likidite) özelliğine sahip olmalarıdır. Menkul kıymetler ve sermaye piyasası arasındaki ilişki, bu belgelerin birincil piyasada (ilk ihraç) şirketlere ve devlete fon sağlaması, ikincil piyasada (borsa) ise yatırımcılar arasında el değiştirerek piyasayı canlı tutmasıyla ortaya çıkar.

Menkul Kıymet Borsası Nedir?

Menkul kıymetler borsası, hisse senetleri, tahviller, bonolar ve diğer menkul kıymetler gibi finansal varlıkların alıcı ve satıcılarının, yetkili aracılar (aracı kurumlar, bankalar) vasıtasıyla bir araya geldiği; organize, şeffaf ve devlet tarafından denetlenen resmi bir piyasadır. Menkul kıymet borsası (veya kısaca Borsa), bu kıymetlerin arz ve talebe göre, herkes tarafından bilinen adil bir fiyattan el değiştirmesi için gerekli teknolojik altyapıyı ve kuralları sağlar. Türkiye’deki tek resmi menkul kıymetler borsası Borsa İstanbul’dur (BİST). Borsanın temel işlevleri; yatırımcılara likidite (kolayca alıp satabilme), şirketlere finansman sağlama ve sermayeyi tabana yayma olarak özetlenebilir.

Kısa ve Uzun Vadeli Menkul Kıymetler Ne Anlama Gelir?

Menkul kıymetler, muhasebe sisteminde (Tek Düzen Hesap Planı) bilanço tarihi itibarıyla vadelerine veya elde tutulma amaçlarına göre iki ana grupta sınıflandırılır. Bu ayrım, şirketin bilançosunu okuyanların, şirketin likidite durumunu ve yatırım stratejisini daha doğru analiz edebilmesi için kritik öneme sahiptir.

• Kısa Vadeli Menkul Kıymetler: Bu menkul kıymet grubu, bilançonun “1-Dönen Varlıklar” sınıfı içinde, “11-Menkul Kıymetler” hesap grubunda (Örn: 110 Hisse Senetleri, 111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları) izlenir. Kısa vadeli sayılmalarının temel nedeni, bir yıl veya daha kısa bir süre içinde nakde çevrilmesi beklenen veya temel amacı alım-satım yaparak kâr elde etmek (trading) olan varlıklar olmalarıdır.
• Uzun Vadeli Menkul Kıymetler: Bu varlıklar ise, bilançonun “2-Duran Varlıklar” sınıfı içinde, “22-Mali Duran Varlıklar” veya ilgili diğer hesap grupları altında raporlanır. Buradaki temel amaç, kısa vadeli fiyat dalgalanmalarından kâr elde etmekten ziyade, uzun vadeli ortaklık kurmak (iştirak), yönetimde söz sahibi olmak (bağlı ortaklık) veya uzun vadeli faiz geliri elde etme (vadesine kadar tutulacak sabit getirili menkul kıymetler) amacıdır.

Menkul Kıymet Türleri Nelerdir?

Menkul kıymetler, temsil ettikleri hakka (ortaklık veya alacaklılık) ve getiri yapısına göre birçok farklı türe ayrılır. Yatırımcılar, risk iştahlarına ve getiri beklentilerine göre bu araçlar arasından seçim yapar. Menkul kıymet yatırım fonları da, bu farklı türdeki kıymetleri profesyonelce yönetilen bir sepet haline getirerek bireysel yatırımcılara çeşitlendirme imkanı sunar.

Hisse Senedi (Pay Senedi)

Menkul kıymet denildiğinde akla ilk gelen tür olan hisse senedi, bir anonim şirketin sermayesinin eş parçalarından birini temsil eder. Hisse senedini satın alan yatırımcı, o şirkete ortak olur. Bu ortaklık, sahibine; şirketin kârından pay alma (temettü), genel kurul toplantılarında oy kullanma ve rüçhan (yeni hisse alımında öncelik) hakkı gibi ortaklık hakları verir.

Tahviller (Bonds)

Sabit getirili menkul kıymetler kategorisinin en bilinen örneğidir. Tahvil, devletin (Hazine) veya büyük anonim şirketlerin (özel sektör tahvilleri) “bir yıldan uzun” vadeli borçlanmak için çıkardığı borç senetleridir. Yatırımcı, tahvili alarak aslında o kuruma borç vermiş olur ve vade sonunda anaparasını, vade boyunca da genellikle 3 ayda veya 6 ayda bir olmak üzere önceden belirlenen faiz gelirini alır.

Bonolar (Bills)

Bonolar da tahviller gibi birer borçlanma senedidir ancak temel farkları vadeleridir; bonoların vadesi “bir yıldan kısadır”. Devlet tarafından çıkarılanlara “Hazine Bonosu”, özel sektör firmaları tarafından çıkarılanlara ise “Finansman Bonosu” denir. Genellikle kısa vadeli işletme sermayesi veya nakit ihtiyacını karşılamak için kullanılırlar.

Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı Hesabı Nedir?

Menkul kıymetler değer düşüklüğü karşılığı (Hesap Kodu: 119), muhasebenin temel ilkelerinden olan “ihtiyatlılık” (prudence) kavramının bir gereğidir. Bu hesap, işletmenin sahip olduğu menkul kıymetler (özellikle hisse senetleri) borsadaki veya piyasadaki değerinde ciddi ve kalıcı bir düşüş meydana geldiğinde kullanılır. Eğer bir hisse senedinin piyasa değeri, maliyet bedelinin önemli ölçüde altına düşmüşse ve bu düşüşün geçici olmadığına dair güçlü kanıtlar varsa, şirket bu potansiyel zararı, henüz satış gerçekleşmemiş olsa bile, gider olarak kayıtlara almak zorundadır. Aradaki fark kadar “654 Karşılık Giderleri” hesabına borç, “119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı” hesabına alacak kaydedilir. Bu işlem, bilançonun varlıkları şişirmesini önler ve gerçeğe uygun değeri göstermesini sağlar.

Gerçeğe Uygun Değer Farkı Kâr veya Zarara Yansıtılan Menkul Kıymetler

Gerçeğe uygun değer farkı kâr veya zarara yansıtılan menkul kıymetler, Türkiye Finansal Raporlama Standartları (TFRS) kapsamında yapılan modern bir finansal varlık sınıflandırmasıdır. Bu sınıflandırma, temel olarak “alım-satım amaçlı” (trading securities) elde tutulan finansal varlıkları kapsar. Bu gruptaki menkul kıymetler, bilançoda her zaman gerçeğe uygun değeriyle (o anki piyasa değeri/borsa değeri) gösterilmek zorundadır. Bu sınıflandırmanın en kritik özelliği şudur: Dönem sonlarında (üç aylık veya yıllık) bu menkul kıymetlerin piyasa değeri yeniden ölçülür ve değerdeki değişiklik (artış veya azalış), henüz satış gerçekleşmemiş olsa bile (realize olmamış kâr/zarar), doğrudan gelir tablosuna “kâr” veya “zarar” olarak yansıtılır.